Қызыл кітап

Қызыл кітапқа енгізілген өсімдіктер мен жануарлар ерекше қорғалуға жатады. Оларға зиян келтірген жағдайда айыппұлдар мен өтемақы алынады. Қызыл кітап-бұл өсімдіктер мен жануарлардың сирек кездесетін түрлерін оларды жоюға қатысы бар адамдарды қылмыстық қудалауға дейін қорғау және сақтау бойынша шаралар қабылданатын заңды құжат.

Өсімдіктер

Қазақстанның Қызыз кітабына енген өсімдіктер

№ Латынша аталуы Орысша аталуы Қазақша аталуы
1 Schoenoplectus kasachstanicus (Dobrochot.) T.V. Egorova

(≈Scirpus kasachstanicus Dobrochot.)

  Схеноплектус казахстанский

(≈ Камыш казахстанский)

 Қазақстан қамысы
2 Stipagrotis pennata (Trin.) De Winter  Селин перистый Қауырсынды селеу, ақ селеу
3 Tulipa behmiana Regel  Тюльпан Бема Бем қызғалдағы
4 Nymphoides peltatum (S.G.Gmel.) O.Kuntze  Болотноцветник щитолистный              Қалқан жапырақты батпақгүл
5 Nymphaea candida J.Presl.  Кувшинка чисто-белая Аппақ-ақ лалагүл
6 Populus pruinosa Schrenk  Тополь сизый, туранга Тораңғыл терек

 

Жануарлар әлемі

Балықтар

Қазақстанның Қызыл кітабына 5 түрі енгізілген – балқаш алабұғасы (Perca schrenkii), пілмай (Acipenser nudiventris), Арал қаязы (Uciobarbus brachycephalus), Балқаш қара балығы (Schizothorax argentatus argentatus) және Іле қара балығы (Schizothorax argentatus pseudaksaiensis).

Қосмекенділер

Іле өзенінің атырауында Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген қосмекенділердің ішінен тек бір түрдің – Орталық Азия бақасының (Rana amurensis) мекендейтіні белгілі. Түрдің саны мен ауқымы соңғы уақытта апатты түрде азайып келеді. Ол Іле, Алматы, Қаскелең, Шамалған өзендерінің бойында және бұрын әдеттегідей болған Алматы қаласының маңында бұрынғы мекендеу орындарында жоғалып кетті. Қазіргі уақытта Іле алқабында ол Шарын ұлттық паркінің шекарасындағы Шарын өзенінің төменгі ағысында ғана сақталған.

Бауырмен жорғалаушылар

Резерват аумағында бауырымен жорғалаушылардың сирек түрлері кездеспейді.

Құстар

Іле атырауы Қазақстандағы ең ірі табиғи атырау болып табылады және Орталық Азиядағы ең маңызды сулы-батпақты жерлердің бірі болып табылады, ол суда жүзетін және су маңындағы құстардың жаппай ұя салатын орындары, сондай-ақ көші-қон кезінде, оның ішінде жаһандық қауіп төніп тұрған түрлер ретінде халықаралық маңызы бар.

Құстардың 56 түрін қамтитын Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген құстардың 33 түрі енгізілгенін атап өту жеткілікті, олардың 19 – ы ұя салатын, 11 – і мигранттар және 3-і ұшатын құстар.

Бұл аймақ әсіресе бұйра және қызғылт пеликандардың, колпицаның, савканың, алакөз қара ала үйректің, ақ құйрықты бүркіттің, ал іргелес шөлдердің — жорғаторғайдың, қылқұйрық бұлдырықтың, қарабауыр бұлдырықтың ұя салатын орны ретінде маңызды.

Су-батпақты жерлер де қоныс аударатын құстардың түлеу және тоқтау орны ретінде үлкен маңызға ие.

ХТҚО Қызыл тізіміне енгізілген құстардың жаһандық қауіп төндіретін түрлерінің санатына 20 түрі жатады, олардың 8-і ұя салатындар: бұйра пеликан, савка, алакөз қара ала үйрек, қарақұс, дала күйкентайы, джек, қоңыр кептер, көкқарға.

Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген сирек және жойылып бара жатқан құстар

 

*Ескерту: B-ұя салатын; М – мигрант; V — ұшатын; O – отырықшы түр.

٭٭I санат-жойылып кету қаупі төнген (жойылып кету қаупі төнген түрлер немесе кіші түрлер, соның ішінде жойылып кеткен болуы мүмкін, өйткені олар туралы бірнеше жылдан бері ақпарат жоқ, бірақ 50-ден аспайды);

 

II санат-азайып бара жатқан түрлер (олардың саны салыстырмалы түрде жоғары, бірақ апатты түрде тез азаяды, бұл жақын болашақта бұл түрлерді жойылып кету қаупі төнген санатқа әкелуі мүмкін);

III санат-сирек кездесетін түрлер (қазіргі уақытта жойылып кету қаупі жоқ түрлер, бірақ олар соншалықты аз мөлшерде немесе табиғи немесе антропогендік әсерлердің әсерінен тіршілік ету ортасының қолайсыз өзгеруімен оңай жойылып кетуі мүмкін шағын аудандарда кездеседі);

IV санат-белгісіз (өмір салты жеткілікті зерттелмеген түрлер, ал популяциялардың саны мен жағдайы алаңдатады, бірақ ақпараттың жетіспеушілігі оларды аталған санаттардың ешқайсысына жатқызуға мүмкіндік бермейді);

V санат-қалпына келтірілген (қабылданған күзет шараларының арқасында жай-күйі аса алаңдаушылық туғызбайтын, бірақ олар әлі де кәсіпшілік пайдалануға жатпайтын және олардың популяцияларына әлі де тұрақты бақылау қажет болатын түрлер).

Ғаламдық қауіп төніп тұрған және ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген құс түрлері

 

Ескертпе: * CR: critically endangered – толық жойылу алдында тұрған (сыни тұрғыдан қауіп төндіретін); EN :ANANGERED – жойылып кету қаупі төнген (қауіп төндіретін); VU: vulnerable – осал; CD: conservation dependent – күзетке тәуелді (қорғауды қажет ететін); DD: data deficient – мәртебесі анықталмаған (деректердің жетіспеушілігі); NT: near threatened — «қауіп төнгенге жақын», яғни болашақта қауіп төнуі мүмкін түрлер.

Сүтқоректілер

Резерват аумағында мекендейтін сүтқоректілердің 45 түрінің 5 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген:

  1. Шұбар күзен (Vormela peregusna)

Ол шөлді және жартылай шөлді ландшафттарда, тау бөктеріне дейін жиі кездеседі. Түр 3 санатты мәртебесі бар Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Таралу аймағы тез қысқаратын сирек кездесетін жануар. ТМД фаунасындағы монотипті тұқымның жалғыз түрі. Көбінесе сазды жазықтармен кезектесіп тұратын сексеуіл, терескен, джузгун, қараағаш, астрагалдармен көмкерілген, әлсіз түйіршіктелген құмдарда кездеседі. Олардың саны күрт ауытқуларға ұшырайды, бұл негізгі тамақтану объектілерінің санына байланысты (гербилдер мен гоферлер).

  1. Қарақұйрық (Gazella subgutturosa)

Ол оңтүстік Балқаш аймағында кездеседі. Түр 3 санатты мәртебесі бар Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Сирек кездесетін түрлер. Бірқатар аудандарда саны мен тіршілік ету ортасы азайып келеді. Қазақстандағы қарақұйрық тұқымдасының және бөкендердің субфамилиясының жалғыз өкілі, оның таралу аймағының солтүстік бөлігі орналасқан. Қарақұйрықтардың мекендейтін жерлері-сексеуіл, джузгун, боял, терескен немесе тасбияргун жайылымдары бар ашық қиыршық тасты кеңістіктермен жабылған, құрғақ арналармен қиыршық тасты құмдар, қиыршық тасты және сазды шөлдер.

  1. Ергежейлі боз қосаяқ (Salpingotus pallidus)

Ол Балқаштың оңтүстігінде тегістелген құмды плакорларда тұрады. 3 санатты мәртебесі бар Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Тіршілік ету ортасы — әр түрлі рельефтің ұсақ түйіршікті, себілген құмдары. Оңтүстік Балқаш аймағындағы саны жылдар бойынша айтарлықтай ауытқуларға ұшырайды.

4. Құлан (Equus hemionus)

Құлан — шөлейтті және шөлді жерлер фаунасының өкілі. 2 санат. Халықаралық аспектіде саны күрт азайып бара жатқан жануар. Сондықтан ХТҚО — ның Қызыл кітабына енгізілген. Ол ауа райы ыстық және құрғақ, қысы суық болатын қоныстарды мекендей береді. Бұл олардың жоғарғы экологиялық бейімділігін көрсетеді. Көбіне қыратта жазық ашық учаскелерді мекендеуді ұнатады. Аласа таулар мен олардың етектерінде тіршілік етеді.

5. Бұхар бұғысы (Cervus elaphus bactrianus)

Шөл аймағының өзендері бойындағы тоғайлар мен қамысты қопаларда мекен етеді. 1 санатқа жататын жойылып бара жатқан түр. Орта Азия мен Қазақстанның шөлді аймақтарында таралған ақмарал бұғысының 8 түршесінің бірі.